Fovorieten
Gebruikersmenu

Login Nieuwsarchief

wachtwoord vergeten?

Dossier Keurmerken

Dit dossier werd in augustus 2018 voor het laatst herzien.

Introductie

De consument gaat steeds bewuster met voeding om en heeft hierbij behoefte aan duidelijke beeldmerken die aangeven dat een product veilig en/of gezond en/of duurzaam geproduceerd is. Daarnaast zijn er ook producenten die aan willen geven dat hun producten extra aandacht verdienen omdat ze veilig en/of gezond en/of duurzaam geproduceerd zijn. Aan producten met zo'n meerwaarde worden 'keurmerken' gegeven. Een product met een bepaald keurmerk kan zich op een aantal manieren onderscheiden van gangbare producten, zoals de bijzondere kwaliteit, samenwerking in de keten, een milieu- of natuurvriendelijk karakter, een biologische productiemethode, de kleinschalige productie, de toeristische waarde of het streekeigen karakter.

Naast de verschillen in productiemethode of het type product kunnen producten ook worden ingedeeld op basis van de instantie die het keurmerk erkent. Er wordt hierbij onderscheid gemaakt in eerste-, tweede-, of derdegraads keurmerken.

  • eerstegraads: onafhankelijke keurmerken, erkend door de Raad van Accreditatie
  • tweedegraads: keurmerken van branche-organisaties
  • derdegraads: keurmerken van individuele producenten, die een kwaliteitsclaim koppelen aan een eigen product.

Keurmerken, kwaliteitsystemen en merken

Keurmerken stellen bepaalde eisen aan een product en geven aan dat het product uit betrouwbare bron komt of extra is gecontroleerd. Keurmerken worden vaak verward met kwaliteitsystemen en merken.

  • Keurmerken geven de meerwaarde van het product aan. Dit kunnen milieueisen zijn, kwaliteitseisen, of beide. De keurmerken voor milieuvriendelijke landbouw worden door onafhankelijke organisaties toegekend. De keurmerken voor eieren, vlees en gevogelte worden door branche-organisaties toegekend.
  • Een merk is geen garantie maar is vaak een woord, logo, symbool of vorm die op een verpakking staat. Het merk wordt door de producent gebruikt om onderscheidend te zijn richting consument.
  • Een kwaliteitssysteem omvat het geheel van de organisatorische structuur, de processen en procedures die bij kwaliteitszorg van producten komt kijken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de set van hygiënenormen waaraan veel bedrijven moeten voldoen. Soms is een keurmerk daar een onderdeel of afgeleide van, maar lang niet altijd. Meer informatie over kwaliteitssytemen vindt u in het dossier Kwaliteitssystemen & Certificering.

Meer informatie:

Ontwikkelingen

De maatschappelijke rol van keurmerken en certificatie is de laatste decennia behoorlijk veranderd. In eerste aanleg werden keurmerken vooral gebruikt als onafhankelijke kwaliteitsinformatie voor consumenten/afnemers. Daarna werd certificatie vooral een middel voor het bedrijfsleven om risico's, bijvoorbeeld in het kader van voedselveiligheid, te beperken. Mede daardoor is het minder belangrijk welke instantie het keurmerk uitgeeft, en richt menige branche zijn eigen keurmerk op. De laatste jaren zijn vooral de gezondheidskeurmerken in opkomst, en keurmerken die aangeven of een product duurzaam is of duurzaam geproduceerd.

Bij de gezondheidskeurmerken blijft een stoplichtensysteem voor voedingsmiddelen onderwerp van discussie. Bij een stoplichtsysteem, zoals dat bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk is ingevoerd, staat groen voor 'bij voorkeur consumeren', geel voor 'middenweg' en rood voor 'bij uitzondering'. In Nederland pleit de Consumentenbond al jaren voor dit systeem, maar de industrie is mordicus tegen. De grote voedingsmiddelenbedrijven vrezen dat rood op de verpakking van een product de consument ervan zal weerhouden het product te kopen. Het ministerie van Volksgezondheid verzet zich ook tegen de invoering van een stoplichtensysteern in Nederland, omdat 'rood' een product te negatief zou bestempelen. De Nederlandse overheid ziet namelijk meer in stimuleren dan in verbieden.

Inmiddels is er een groot aantal keurmerken op de markt verschenen. Omdat de criteria voor deze keurmerken voor de consument vaak niet duidelijk zijn, omdat keurmerken elkaar overlappen of omdat er niet duidelijk is wat een keurmerk precies omvat zien veel consumenten, maar ook producten, door de bomen het bos niet meer. Vooral het begrip 'duurzaamheid' leidt tot veel problemen. Vaak wordt gepleit voor één, allesomvattend keurmerk, maar dat is geen reëele optie, omdat het begrip duurzaamheid veel verschillende aspecten kan omvatten.

Op verzoek van staatssecretaris Van Dam van Economische Zaken en de Alliantie Verduurzaming Voedsel heeft Milieu Centraal in 2016 een lijst gemaakt van de 13 beste keurmerken voor duurzaam en betrouwbaar voedsel. In totaal zijn 90 keurmerken en logo’s beoordeeld. Milieu Centraal roept de verschillende keurmerken op om onderling samen te werken en zich het liefst bij één van de koplopers aan te sluiten.

Er is ook kritiek op het keurmerkensysteem en het belang dat er aan keurmerken wordt gehecht. Zo stelt het CBL, de koepelorganisatie van supermarkten en foodservice bedrijven, dat er ook bij producten die geen keurmerk hebben ontwikkelingen plaatsvinden waardoor deze producten gezonder en duurzamer worden.

Boeren en tuinders worden door hun afnemers via keurmerken gedwongen aan steeds hogere eisen te voldoen. Het gaat daarbij vaak om bovenwettelijke eisen, waar geen extra vergoeding tegenover staat. Op dit moment wordt door het kabinet in kaart gebracht welke opties er zijn om er voor te zorgen dat de extra inspanningen van boeren en tuinders ook worden beloond

Gezondheid

In 2006 zijn er een aantal logo's op producten gekomen die de consument moesten helpen bij zijn keuze voor bepaalde (gezonde) producten. Unilever, Campina en Friesland Foods (nu samen in FrieslandCampina) introduceerden in mei 2006 het "Ik Kies Bewust" logo. Supermarktketen Albert Heijn kwam met het "Gezonde keuze - Klavertje" voor eigenmerk producten.

Die situatie, met meerdere logo's, werd door consumenten en overheid als niet ideaal gezien. Na veel overleg bereikten de Stichting Ik Kies Bewust en Albert Heijn begin 2011 overeenstemming over één landelijk voedselkeuzelogo "Het Vinkje" genaamd. Het Vinkje was in twee kleuren op de verpakkingen te zien. Het Vinkje met de groene cirkel stond op de gezondere producten uit de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum (bijvoorbeeld zuivel met minder verzadigd vet). Het Vinkje met de blauwe cirkel stond op betere producten die niet in de Schijf van Vijf zitten (zoals frisdrank met minder suiker).

De effectiviteit van "Het Vinkje" werd betwist omdat het logo ook voor 'ongezonde' productencategoriën geldt. Consumenten konden daardoor op het idee gebracht worden dat deze 'ongezonde' producten gezond zijn, zo was de kritiek. De Stichting Ik Kies Bewus stelde echter dat consumenten toch wel voor dergelijke producten kiezen, maar dat zij via het logo de minst omgezonde variant konden kiezen.

In september 2016 heeft minister Schippers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport besloten het 'Vinkje' te vervangen door een voedingsapp die consumenten individuele voedingsinformatie geeft. De app, die door het Voedingscentrum ontwikkeld wordt is begin 2018 voor de consument beschikbaar. Voedingsmiddelenfabrikanten mogen tot 19 oktober 2018 producten met een Vinkje op de verpakking produceren. Deze producten mogen tot en met de op de verpakking vermelde houdbaarheidstermijn verkocht worden.

Duurzaamheid

Naast gezondheid is duurzaamheid meer en meer een criterium aan het worden bij de aankoop van voedingsmiddelen. Duurzaamheid is echter moeilijk in één logo te vangen omdat duurzaamheid vele aspecten kent, en een product veelal niet op al die aspecten goed scoort. Onder duurzaamheid kan onder andere vallen: dierenwelzijn, uitstoot van het broeikasgas CO2, waterverbruik, arbeidsomstandigheden, eerlijke handel. Daardoor zijn er meerdere duurzaamheidskeurmerken ontstaan. Om bovengenoemde reden is samengaan geen optie.

Daarnaast is er kritiek vanuit het bedrijfsleven. De strikte regels rond duurzaamheid van voedselproducten, waardoor bijvoorbeeld alleen producten met keurmerk als ‘duurzaam’ gezien worden, hebben tot gevolg dat innovatieve koplopers niet kunnen laten zien wat zij te bieden hebben.

Geven keurmerken de consument meer inzicht?

Vaak wordt gepleit voor één keurmerk. Betwijfeld moet worden of dat dè oplossing is. Consumenten hoeven namelijk niet per definitie een voorkeur te hebben voor èn gezond, èn milieuvriendelijk èn biologisch èn kleinschalig geproduceerd èn regionaal geproduceerd etcetera. Ook geeft het producenten minder mogelijkheden om onderscheidend te zijn.

Het is nog maar de vraag of keurmerken de consument meer inzicht geven. Door de overvloed aan keurmerken kunnen consumenten door de bomen het bos niet meer zien. Het is de consument vaak ook niet duidelijk waar ze voor staan. Bovendien worden keurmerken door consumenten meer en meer als marketinginstrumenten gezien (wat ze in een aantal gevallen ook zijn). Op de site keurmerken.net staat een overzicht van keurmerken en logo's die naar het oordeel van de site-beheerder 'nep' zijn.

Voor algemene keurmerken heeft de overheid in 2006 een keurmerkensite in het leven geroepen, consuwijzer.nl die consumenten informatie biedt. Toegang tot de site staat open voor alle keurmerken, erkenningsregelingen en certificaten. Het ondergaan van een toets op betrouwbaarheid en onafhankelijkheid is een voorwaarde. Het beheer van de site ligt bij de toezichthouder van het ministerie van Economische Zaken.

Ook de Stichting Milieu Centraal, een onafhankelijke voorlichtingsorganisatie die consumenten praktische informatie biedt over milieu en energie in het dagelijks leven, heeft veel informatie over keurmerken.

Meer informatie:

Algemene voorwaarden keurmerken

Keurmerken Nederland

Het aantal keurmerken in Nederland neemt snel toe. Onderzoek van de Stichting Milieu Centraal begin 2014 wees uit dat het aantal keurmerken in Nederland in anderhalf jaar tijd met 90 was toegenomen tot ruim 170. We verwijzen daarom voor een overzicht binnen de verschillende sectoren naar externe websites zoals die van:

Milieu Centraal De keurmerken kunnen per categorie naar voorkeur van de consument gerangschikt worden op 4 beoordeelde aspecten te weten: milieu, dierenwelzijn, eerlijke handel en control
Voedingscentrum het Voedingscentrum geeft een overzicht van 'betrouwbare keurmerken' in de sector voeding op de aspecten dierenwelzijn, eerlijke handel, natuur en milieu, herkomst en kwaliteit en gezondheid. Deze aspecten zijn niet beoordeeld. Voor specifiek dierenwelzijn is heeft het Voedingscentrum De Boodschappenhulp Dierenwelzijn ontwikkeld.
ConsuWijzer De keurmerken zijn ingedeeld in elkaar deels overlappende categoriën: dierenwelzijn, huis en tuin, milieu en voeding. Het is enkel een overzicht, geen beoordelingen
Food-Net Eeen initiatief van Wageningen UR. De keurmerken zijn ingedeeld in elkaar deels overlappende categoriën: Gezonde Voeding, allergie, religie etc, Product(groep)gebonden keurmerken, Regionaal, Milieu, duurzaamheid en eko en Verpakking

Keurmerken Internationaal

Logo's Keurmerken

Keurmerken worden meestal aangeduid door logo’s of andere beeldmerken op de verpakking of het etiket van producten. De bedoeling van de afbeelding is dat de consument het keurmerk snel herkent en weet waarvoor het keurmerk staat. Een keurmerk op een verpakking of etiket kan helpen bij het maken van een gezonde of een duurzame keuze.
Een overzicht van de meest gangbare logo's vindt u op de pagina Overzicht Logo's.

Keurmerken Kwaliteitssystemen

Een kwaliteitssysteem is een instrument om de kwaliteit van de bedrijfsvoering te waarborgen en te verbeteren. In de landbouw- en voedingssector is vaak het garanderen van voedselveiligheid het doel. Verschillende branches hebben een kwaliteitssysteem ingevoerd. Soms hoort daar een keurmerk bij, om de kwaliteit te tonen.

Bekende kwaliteitssystemen zijn:

  • BRC Food
  • Global-GAP
  • GMP+ Diervoedersector
  • HACCP
  • International Food Standard (IFS)

Bekijk hiervoor het dossier Kwaliteitssystemen en certificering

Keuringsinstanties

Verschillende organisaties zijn actief binnen de erkenning van keurmerken in Nederland. Een belangrijke partij is de Raad voor Accredatie. De Raad voor Accreditatie (RvA) is een onafhankelijke en onpartijdige organisatie die zich bezighoudt met kwaliteit. Zij houden dagelijks toezicht op instellingen die de kwaliteit beoordelen van o.a. producten, werkprocessen en meetinstrumenten op het gebied van veiligheid, volksgezondheid en milieu. Het Keurmerkinstituut is een onafhankelijke organisatie die zich richt op verbetering van de kwaliteit en veiligheid van producten, diensten en accommodaties voor consumenten. Voor de toekenning van het EKO keurmerk voor biologische producten is Stichting Skal verantwoordelijk.

FAQ's(Veelgestelde vragen)

Keurmerkbegeleiding

Het aanvragen van een keurmerk gaat veelal met een aanzienlijke papierberg gepaard. Er zijn een aantal bureau's die u bij het aanvragen kunnen adviseren en begeleiden, en in sommige gevallen de hele aanvraag voor u kunnen verzorgen. Bijvoorbeeld: